Το online περιοδικό για την Κεφαλονιά
27/06/2020

Ο ΘΕΡΙΣΜΟΣ και το ΑΛΩΝΙΣΜΑ το 1960

Ο Ιούνιος, ή Θεριστής, όπως τον λένε πολλοί έχει προχωρήσει. Έφτασε η ώρα του θερισμού. Οι οικογένειες έχουν προετοιμαστεί για αυτή την ώρα. Πολλές οικογένειες που το χειμώνα μένουν στην πόλη, ή στη “χώρα” όπως λέμε το Ληξούρι, έχουν έρθει στους κάμπους για να είναι κοντά στις δουλειές που τώρα είναι πολλές. Έτσι και εμείς, μόλις έκλεισαν τα σχολεία, ήρθαμε στον κάμπο και μένουμε στην μπαράκα.

 γράφει ο Μπάμπης Γαλανός, Ιούνιος 2018

Βρισκόμαστε στο 1960.Η ανοικοδόμηση της πόλης, μετά τους καταστρεπτικούς σεισμούς του 1953 έχει προχωρήσει αρκετά. Οι άνθρωποι προσπαθούν να φτιάξουν πάλι τις ζωές τους. Υπάρχει αρκετή αισιοδοξία και πολλοί πιστεύουν πως η ζωή μας θα γίνει καλύτερη. Η οικογένεια μου, όπως και οι περισσότερες σε όλη τη χώρα ασχολούνται με τη γεωργία. Μικρός ο κλήρος, πρωτόγονα τα μέσα, ανυπαρξία μηχανών, όλα με τα χέρια. Όλη η οικογένεια στη δουλειά. Η ύπαιθρος σφύζει από ζωή. Στο δρόμο συναντάς πολλούς ανθρώπους. Οι περισσότεροι κινούνται πεζοί, αρκετοί με τα ζώα, τα αυτοκίνητα ελάχιστα. Χωματόδρομοι, σκόνη πολλή.

Ξεκινάμε πρωϊ-πρωϊ για το χωράφι με τα σπαρτά. Είναι μια διαδρομή περίπου δύο χιλιομέτρων. Ο πατέρας και εγώ καθόμαστε στο μουλάρι, ο μεγαλύτερος αδελφός και οι δύο αδελφές με τα πόδια. Συναντάμε αρκετούς γνωστούς, όλοι γνωστοί είμαστε, στο δρόμο. Εκτός από το “καλημέρα” λέμε και κάτι παραπάνω. Υπάρχει καλή διάθεση. Πάντα η ώρα της συγκομιδής, η ώρα της πληρωμής είναι ευχάριστη. Εφέτος η χρονιά ήταν καλή. Το νιώθεις στην κουβέντα των ανθρώπων, το βλέπεις στα μάτια τους. Έχω καλό στάρι εφέτος” σου λένε και η ψυχή τους γεμίζει από ανακούφιση... Φτάνουμε στο χωράφι με το στάρι. Η εικόνα με τα ξανθά μεστωμένα στάχυα είναι πανέμορφη. Τα στάχυα, λόγω του βάρους, γέρνουν στο πάνω μέρος. Μου δίνουν την εντύπωση, όπως στέκονται ακίνητα, ενός μεγάλου πλήθους πιστών που προσεύχονται και γέρνουν ευλαβικά το κεφάλι. Μπροστά μας, χαμηλά, η θάλασσα ασάλευτη. Οι πρώτες ακτίνες του ήλιου φωτίζουν την κορυφή του λόφου που βρισκόμαστε. Κρεμάμε το λίγο πρόχειρο φαγητό που έχουμε στην ελιά, αφήνουμε το μπότη με το νερό στη ρίζα του δέντρου για να παραμένει δροσερό και με τα δρεπάνια ανά χείρας αρχίζουμε το θέρισμα.

Το όπλο του θεριστή είναι το δρεπάνι. Το κρατάμε με το δεξί χέρι. Με μια γρήγορη κίνηση το πριονωτό τόξο του δρεπανιού αγκαλιάζει τα στάρια και τα κάνει μια δέσμη. Τότε με το αριστερό χέρι, κρατάμε τη δέσμη, τη σταθεροποιούμε και την κόβουμε με το δρεπάνι. Έτσι έχουμε μια “χεριά” από κομμένα στάρια. Μερικές “χεριές” τις τοποθετούμε στο ίδιο σημείο. Οι κινήσεις μας είναι προσεχτικές και σταθερές. Λίγο αν δεν προσέξεις, μπορεί να τραυματιστείς, γιατί το δρεπάνι “θερίζει” πραγματικά και προκαλεί επώδυνο τραύμα. Τα κομμένα στάρια που έχουν και τα στάχυα έχουν μήκος γύρω στα 70 εκατοστά. Το υπόλοιπο μέρος του φυτού που δεν κόβεται και είναι ξυλώδης κορμός και φύλλα το λέμε “ράπη”. Τη“ράπη” την κόβουμε αργότερα και τη χρησιμοποιούμε για τροφή των ζώων το χειμώνα.

Όταν συγκεντρωθεί αρκετή ποσότητα κομμένου σταριού ο πατέρας αρχίζει να το δένει σε δεμάτια. Για δέστρες χρησιμοποιεί ολόκληρα φυτά σταριού που τα δένει σε κόμπο. Τα δεμάτια τα τοποθετεί όρθια δηλαδή με τα στάχυα προς τα πάνω. Μετά τα φορτώνει στο μουλάρι και εγώ, ο μικρότερος της ομάδας αναλαμβάνω τη μεταφορά στο αλώνι. Σέρνω το μουλάρι από το καπίστρι και το ζώο ακολουθεί πιστά. Όταν φτάνω στον κάμπο, στο αλώνι, ξεφορτώνω πρόχειρα το μουλάρι και αναβάτης πλέον παίρνω το δρόμο για νέο φορτίο.

alonisma 3

Η εργασία συνεχίζεται. Ο ήλιος έχει ανέβει ψηλά και καίει. Εμείς στη γραμμή συνεχίζουμε το θερισμό. Φοράμε μακριά πουκάμισα, μακριά παντελόνια και στο κεφάλι μαντήλια ή
ψάθες. Τα μακριά ρούχα μας προστατεύουν από σφήκες και άλλα έντομα, από τα αγκάθια και από τον καυτό ήλιο. Υπάρχει αυτή την εποχή ένα μικροσκοπικό έντομο, μαυρόασπρο,ο αδελφός μου το έλεγε “σκλεπούνι”, που το τσίμπημα του είναι πολύ πιο ενοχλητικό από το κουνούπι. Εμένα με ενοχλούσαν πολύ και τα κομματάκια από τα στάχυα που μπλέκονταν στα ρούχα και προκαλούσαν κνησμό.

Έχει σχεδόν μεσημεριάσει. Ζέστη και άπνοια. Κοιτάς προς το Λειβάδι και βλέπεις τους υδρατμούς να ανεβαίνουν ψηλά σα νερό που σιγοβράζει. Λίγη ξεκούραση στον ίσκιο της ελιάς είναι παραπάνω από αναγκαία. Καθόμαστε πάνω στη λιθιά. Ψωμί, ντομάτα το φαγητό μας. Ο πατέρας είναι κουρασμένος πιο πολύ αλλά ευχαριστημένος. Όταν μας βλέπει όλους μαζί του αρέσει να μας λέει ιστορίες και να μας συμβουλεύει:

“Εμένα μου αρέσει ο κάμπος. Τα χωράφια αυτά τα αγόρασα το 1935,νέος τότε. Ελπίζω να κάνουμε το στάρι της χρονιάς. Το ψωμί η πιο βασική ανάγκη. Στους τόπους με μεγάλη παραγωγή σταριού και άλλων δημητριακών έζησαν πολλοί άνθρωποι, έκαναν πόλεις δημιούργησαν πολιτισμό. Το στάρι είναι ευλογία. Θυμάμαι όμως και μια χρονιά που το Μάϊο έκανε δυνατές βροχές και αέρηδες. Τα στάρια έπεσαν. Μέσα στη βροχή και την υγρασία σάπισαν, η χρονιά πήγε χαμένη. Αγαπώ τη γη. Νιώθω ελεύθερος και είμαι παραγωγός αγαθών. Η γη θα σε ανταμείψει λίγο ή πολύ. Στην κατοχή πεινάσαμε αλλά δεν πεθάναμε. Είσαι στο έλεος των στοιχείων της φύσης. Καμία προστασία, καμία κάλυψη καταστροφών, καμία προστασία τιμών. Ο γεωργός δεν έχει περίθαλψη, φάρμακα, γιατρό. Ο γεωργός δουλεύει όλη τη ζωή του, στηρίζει το κράτος και σύνταξη δεν παίρνει. Γι’αυτό εσείς να μη γίνετε γεωργοί. Ο κάμπος δεν έχει πλέον ζωή...”

Συνεχίσαμε το θερισμό για μια ώρα ακόμη. Κατάκοποι, πήραμε το δρόμο της επιστροφής στην μπαράκα. Ένα ελαφρό και δροσερό αεράκι πνέει από το Αργοστόλι. Ο αδελφός μου το λέει «όστρια».Στο δρόμο συναντάμε το Γεράσιμο “Καραμήτσο’’ με το κάρο του φορτωμένο δεμάτια μέχρι τον ουρανό. Ο Γεράσιμος έχει καλή φωνή και συχνά τραγουδάει με καημό : ”κι από το αίμα πιο πικρό στο στόμα το φιλί σου...”

alonisma 4

Τα δεμάτια σταριού τα οποία φέρνουμε τα τοποθετούμε κοντά στο αλώνι σχηματίζοντας θημωνιά. Δηλαδή πάνω σε ένα κύκλο βάζουμε τα δεμάτια οριζόντια δημιουργώντας ομόκεντρους κύκλους. Τα στάχυα είναι προς τα μέσα προς το κέντρο. Όταν συμπληρωθεί η πρώτη στρώση προχωράμε σε δεύτερη τρίτη κλπ οι οποίες στενεύουν προς τα επάνω. Έτσι το σχήμα που παίρνουν τελικά είναι το κωνικό ή ακριβέστερα κόλουρου κώνου. Θημωνιές βλέπεις πολλές τέτοια εποχή. Μερικές είναι πολύ μεγάλες, απόδειξη καλής σοδειάς. Η δική μας είναι μέτρια. Τώρα και μέχρι το αλώνισμα τα στάρια δεν πρέπει να βραχούν. Η βροχή και η υγρασία ακόμη είναι μεγάλος εχθρός του σταριού. Γι’ αυτό αν φοβόμαστε βροχή ή αυξημένη υγρασία, σκεπάζουμε τις θημωνιές με πανιά που έχουν κάποια στεγανότητα. Πλαστικά και νάϋλον δεν υπάρχουν.

Το αλώνι μας είναι πολύ κοντά στη θάλασσα σε σημείο ακατάλληλο για οποιαδήποτε καλλιέργεια. Η υπόλοιπη επιφάνεια χρησιμοποιείται για καλλιέργεια οπωροκηπευτικών κυρίως ντομάτας. Στο κέντρο του αλωνιού υπάρχει ένας ξύλινος στύλος ενός και πλέον μέτρου που λέγεται στοιχερό. Το δάπεδο του αλωνιού είναι χωμάτινο. Η μάνα μου όταν πρόκειται να αλωνίσουμε το καταβρέχει και το σαρώνει. Με αυτό τον τρόπο σχηματίζεται μια κρούστα στην επιφάνεια που εμποδίζει το χώμα να ανακατεύεται με το στάρι.

alonisma 6

Στο αλώνισμα μας βοηθούν δυο φίλοι από τα Λουκεράτα με τα άλογα τους, ο Σπύρος και ο Παναγής. Έχουν δυο νέα και δυνατά άλογα. Τα άλογα είναι έξυπνα και πιστά ζώα. Το μουλάρι δεν είναι πολύ κατάλληλο για αυτή τη δουλειά.

Στο αλώνι που είναι καθαρό και στεγνό, απλώνουμε τα δεμάτια που παίρνουμε από τη θημωνιά. Τα τοποθετούμε σε ομόκεντρους κύκλους, ομοιόμορφα και κόβουμε τα δεσίματα. Όλη η κυκλική επιφάνεια του αλωνιού καλύπτεται από δεμάτια εκτός από ένα μικρό κύκλο με κέντρο το στοιχερό, διότι εκεί τα άλογα δεν μπορούν να πατήσουν. Το αλώνισμα δεν αρχίζει πολύ πρωϊ, γιατί τα στάχυα έχουν κάποια υγρασία. Αντίθετα, όταν τα στάχυα φρυγούν από τον ήλιο το αλώνισμα γίνεται καλύτερα.

 Τα δύο άλογα συνδέονται μεταξύ τους με σχοινί το οποίο δένεται στο στοιχερό. Το σχοινί, έχει τόσο μήκος ώστε όταν βρίσκεται σε έκταση, φτάνει στα όρια του αλωνιού. Στο κέντρο του αλωνιού, βρίσκεται ο εργάτης που καθοδηγεί τα άλογα με το καμτσίκι στο χέρι. Το καμτσίκι το κρατά για να δίνει μηνύματα στα άλογα και όχι για να τα κτυπά. Τα άλογα κινούνται κατά την ίδια φορά σε κυκλοειδή κίνηση. Το σχοινί τυλίγεται στο στοιχερό και έτσι οι κύκλοι συνεχώς στενεύουν. Όταν φτάσουν πολύ κοντά στο στοιχερό, ο εργάτης-οδηγός κινεί το καμτσίκι μπροστά από τα ζώα και εκείνα σταματούν. Με μια κίνηση του οδηγού τα άλογα κάνουν μεταβολή. Αρχίζει η κίνηση κατά την αντίθετη φορά και το σχοινί ξετυλίγεται... Η διαδικασία αυτή γίνεται πάρα πολλές φορές. Τα στάχυα σιγά -σιγά διασπώνται στα στοιχεία τους. Ο πολύτιμος κόκκος του σταριού αποχωρίζεται από τα φύλλα και το βλαστό τα λέπυρα και τα άγανα. Ένας εργάτης ανακατεύει τα στάχυα φέρνοντας από κάτω στο πάνω μέρος για να πατηθούν. Έπειτα από πολλή ώρα η διαδικασία με τα άλογα ολοκληρώνεται. Τώρα τα σπυριά του σταριού βρίσκονται ανακατεμένα με όλα τα άχυρα στο δάπεδο του αλωνιού.

Το έργο του διαχωρισμού αναλαμβάνουν οι δυο φίλοι, ο πατέρας και ο μεγαλύτερος αδελφός μου ο Μεμάς. Απομακρύνουν πρώτα τα καθαρά άχυρα έξω από το χώρο του αλωνιού. Ακολουθεί το λίχνισμα: δηλαδή με τα φτυάρια παίρνουν ποσότητες από αυτό το μίγμα και τις εκσφενδονίζουν αντίθετα προς τον άνεμο. Ο άνεμος παρασύρει τα άχυρα προς την κατεύθυνση του έξω από το αλώνι, ενώ οι κόκκοι του σταριού πέφτουν μέσα στο αλώνι. Αυτό διαρκεί αρκετή ώρα και σιγά-σιγά μεγάλο μέρος από τα άχυρα απομακρύνεται και το στάρι σχεδόν καθαρίζει. Κρίσιμη παράμετρος εδώ είναι ο άνεμος που πρέπει να είναι 3 με 4 μποφώρ, γιατί αν φυσάει πολύ μαζί με τα άχυρα παρασύρονται και οι κόκκοι του σταριού, ενώ αν επικρατεί άπνοια ο διαχωρισμός των στοιχείων είναι αδύνατος.

alonisma 5

Οι εργάτες είναι πολύ κουρασμένοι από τη δουλειά, τη ζέστη και τη σκόνη ανακατεμένη με άχυρα που τους γεμίζει τα ρούχα. Τα πρώτα σακιά από καθαρό στάρι έχουν γεμίσει. Το λόγο τώρα έχει η μάνα και οι αδελφές μου. Παίρνουν το ντριμόνι, ένα μεγάλο κόσκινο με μεγάλες τρύπες. Με αυτό κοσκινίζουν την ποσότητα που δεν είναι πολύ καθαρή. Το ντιμόνι κατακρατεί πιο μεγάλα αντικείμενα, στάχυα που δεν έχουν διαμελιστεί, πετρούλες, άχυρα. Μετά το ντριμόνι ακολουθεί το κόσκινο με μικρότερες τρύπες. Έτσι το στάρι καθαρίζεται αρκετά και μπαίνει στα σακιά. Ο ήλιος προχωρεί στη δύση και εμείς ακόμη εκεί. Ευχαριστούμε τους φίλους από τα Λουκεράτα, τους δίνουμε το “ξάϊ” δηλαδή το 1/10 της ποσότητας ως αμοιβή και με τις ευχές να είμαστε καλά να φάμε το ψωμί αποχωριζόμαστε...

Πέρασαν από τότε πολλά χρόνια. Πολλοί άνθρωποι έφυγαν, το δρεπάνι έγινε μουσειακό είδος, τα αλώνια χορτάριασαν, τα χωράφια που σπέρναμε είναι γεμάτα βάτους και αγκάθια. Μια θλίψη σε πολιορκεί...

Πριν από τρία χρόνια, το 2015,εδώ κοντά μια έκταση 6 στρεμμάτων, που παλιά ήταν σταφίδα,φυτεύτηκε με στάρι. Είχε πολύ μεγάλη επιτυχία. Τα φυτά έγιναν ψηλά ,δυνατά και ο καρπός μεστός και πλούσιος. Τα θαύμαζα. Να τα είχαμε τότε σκέφτηκα! Μια μέρα, ήρθε ένα μεγάλο μηχάνημα με παρελκόμενα. Σε μια ώρα περίπου δεν υπήρχε τίποτα. ”Τι έγινε, Δημήτρη;” ρωτάω τον ιδιοκτήτη. “Τελείωσαν όλα” μου λέει, ”πάμε να βάλουμε το στάρι στα σακιά”. Πράγματι σε μια ώρα έγιναν όλα,θέρισμα και αλώνισμα. Τότε, το 1960, θα θέλαμε πάνω από δέκα μεροκάματα, τώρα μια ώρα το μηχάνημα με το χειριστή του.

alonisma 8

Η ανάπτυξη της τεχνολογίας τα τελευταία 50 χρόνια είναι ιλιγγιώδης. Για αιώνες η μόνη κινητήρια δύναμη ήταν τα χέρια του αγρότη και κάποια πρωτόγονα εργαλεία. Σκέφτομαι, αν η τεχνολογία ήταν κτήμα όλων, θα μπορούσαν όλα τα χωράφια να καλλιεργούνται, άφθονα προϊόντα να παράγονται και οι αγρότες να δουλεύουν λίγες ώρες. Τότε το νησί μας, η χώρα μας, ο κόσμος θα ήταν πραγματικά όμορφος!.

Μπάμπης Γαλανός, Ιούνιος 2018

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στη σελίδα Κομπόγιο ιστορίας Κεφαλονιάς & Ιθάκης

Youtube Feed

Instagram Feed

kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)

Copyright © 2002 - 2018 kefalonitis.com
Το σύνολο του περιεχομένου και των υπηρεσιών του kefalonitis.com διατίθεται στους επισκέπτες αυστηρά για προσωπική χρήση.
Απαγορεύεται η χρήση ή επανεκπομπή του, σε οποιοδήποτε μέσο, μετά ή άνευ επεξεργασίας, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη.

Dual Design Agency